Historia Cmentarza Pow您kowskiego


Bramy, kt鏎e s i kt鏎ych nie ma
Brama 鈍. Honoraty

Najciekawsze s dzieje Bramy 鈍. Honoraty, co najmniej od 1911 r. pe軟i帷ej funkcje g堯wnego wej軼ia na cmentarz1.

砰ciorysy os鏏 zwi您anych z jej powstaniem owiewa mgie趾a tajemnicy. Jak informuje napis umieszczony od strony cmentarza, bram wystawiono w 1915 r.:

"Ku czci zgas貫j ma鹵onki 酥. Honoraty ze Zwoli雟kich Mieczys豉wowej Lansbergowej t bram wzni鏀 i M[iastu]. Warszawie ofiarowa w czerwcu 1915 r. w smutku pozosta造 - m捫."

Kim by fundator i dlaczego postanowi w tak niezwyk造 spos鏏 uczci pami耩 swej ma鹵onki?

Niestety niewiele uda這 mi ustali2. Mieczys豉w Landsberg urodzi si w 1866 r. lub 1867 r.3 Uko鎍zy Wydzia Medyczny Uniwersytetu Kijowskiego i przez d逝gi czas praktykowa w Moskwie. Wydaje si, 瞠 nie dba specjalnie o rozg這s czy karier naukow, gdy praktycznie nie publikowa w prasie fachowej4, a nawet nie og豉sza si w 闚czesnych ksi璕ach adresowych. Tym niemniej (zapewne od pocz徠ku I wojny 鈍iatowej) nale瘸 do wszystkich (?!) instytucji dobroczynnych w Warszawie, opiekowa si ubog ludno軼i w swojej dzielnicy (rozdawa chleb, opa, 篡wno嗆), zasila kas zapomogow ko豉 plastyk闚, a nawet by jednym z pomys這dawc闚 konkursu na pomnik ofiar wojny. Zmar nied逝go po swojej ukochanej 穎nie tj. 1 lipca 1916 r.

Honorata z d. Zwoli雟ka, pierwszego 郵ubu Jeziorowska, drugiego Landsbergowa zmar豉 25 stycznia 1915 r. "po kr鏒kich lecz ci篹kich cierpieniach"5. Nekrolog prasowy podpisa m捫 i syn, aczkolwiek ten ostatni m鏬 pochodzi z poprzedniego ma鹵e雟twa Honoraty.

Landsbergowie zostali pochowani w katakumbach, aczkolwiek dzi ich tablice nagrobne znajduj si w do嗆 sporej odleg這軼i od siebie6.

Mo瞠my si domy郵a, 瞠 ma鹵e雟two Landsberg闚 by這 wyj徠kowo udane, cho 鈍iadczy o tym tylko kr鏒kie epitafium p. Honoraty po鈍i璚one: "szlachetnej 穎nie, serdecznej przyjaci馧ce, prawej Polce" przez "zrozpaczonego m篹a".

Za 鈍iadectwo prawdziwej wi瞛i, 陰cz帷ej Landsberg闚, mo積a uzna zabiegi p. Mieczys豉wa o tak oryginalne uczczenie pami璚i 穎ny. Pami皻ajmy, 瞠 trwa豉 wojna, a kl瘰ki militarne Rosji z pewno軼i nie pozostawa造 bez wp造wu na jako嗆 pracy administracji carskiej. Tymczasem ju w pocz徠ku marca 1915 r. Landsberg wyst徙i do Magistratu z propozycj sfinansowania bramy, wykonanej wg rysunku, zatwierdzonego przez w豉dze miejskie. Min窸y trzy miesi帷e, a brama ju sta豉 i w po這wie czerwca tego samego roku dokonano po鈍i璚enia tej nowej ozdoby Cmentarza Pow您kowskiego7.

Zaprojektowanie bramy powierzono Leopoldowi Wasilkowskiemu, arty軼ie o uznanej ju w闚czas s豉wie, chocia mocno naginaj帷emu obowi您uj帷e kanony sztuki. Wykonaniem zaj窸a si znana warszawska firma kamieniarska Jana Rudnickiego. Efekt ko鎍owy, sk豉daj帷y si z obudowy wej軼ia na cmentarz oraz niewielkiej "str騜闚ki", otrzyma bardzo pochlebne opinie. Na 豉mach "Kuriera Warszawskiego" pewien krytyk napisa na ten temat:

"Ca這嗆 tchn帷a archaizmem og鏊nego zarysu, skr鏂ona w linjach, a jednak przykuwaj帷a oczy harmonj rozmiar闚 i odcieniem naturalnem u篡tych do budowli g豉z闚, jednoczy si z powag t豉, ideow powag tw鏎czego pomys逝."8

No dobrze, ale co w豉軼iwie przedstawia dzie這 Wasilkowskiego?9

Z pozoru niewiele ma wsp鏊nego ze 鈍. Honorat (V w n.e.) lub 鈍. Honoratem z Arles (350-429/430), kt鏎zy aureoli doczekali si za ciche, pobo積e 篡cie w czysto軼i i modlitwie. Tymczasem od ul. Pow您kowskiej wej軼ia na cmentarz broni rycerz, stylizowany nieco na rzymskiego legionist. W rzeczywisto軼i jest to milles Dei (rycerz bo篡), kt鏎y uzbrojony w boskie emblematy (miecz w kszta販ie krzy瘸 z symbolem IHS na r瘯oje軼i, tarcza z koron cierniow i grotem w堯czni - symbolami M瘯i Pa雟kiej oraz okiem opatrzno軼i - znakiem boskiej wszechmocy), zwyci篹a z這 (w捫). Natomiast po drugiej stronie wej軼ia na cmentarz filar bramy zdobi wieniec pogrzebowy ze wst璕 oraz wpisanym we symbolem pokoju i Chrystusa (PX).

Przes豉nie tego dzie豉 jest w istocie dosy optymistyczne. Oto za bram cmentarn rozci庵a si kraina 鄉ierci, ale postrzeganej jako przestrze pokoju (symbol PAX), dobra (martwy w捫, czyli brak z豉), a nawet 篡cia (p這n帷e lampki oliwne na skrzyd豉ch bramy). Z drugiej strony autor tego dzie豉 wyra瘸 oczywist dla chrze軼ijanina prawd: ci, kt鏎zy pokonaj grzech, nie musz obawia si 鄉ierci, gdy dla nich b璠zie to tylko chwila przej軼ia do szcz窷liwej wieczno軼i.

Nieco inna w wymowie i stylu jest dekoracja str騜闚ki, po這穎nej na terenie cmentarza. Surowa w formie, przypomina raczej niewielk kaplic nagrobn, co zreszt podkre郵a p豉skorze嬌iony antyczny poch鏚 pogrzebowy wie鎍z帷y frontow cz窷 budowli oraz skrzydlata klepsydra na dwuspadowym daszku. Wymowa tych ornament闚 stanowi ciekawy kontrast dla g堯wnej cz窷ci bramy: tam by豉 nadzieja, tu nawi您anie do wierze grecko-rzymskich, w kt鏎ych kraina umar造ch by豉 miejscem pos瘼nym i nieprzyjemnym.

Cmentarz Pow您kowski zawdzi璚za Mieczys豉wowi Landsbergowi doprawdy wybitne dzie這 sztuki. Fundator "mia gest", co jest tym bardziej ciekawe, 瞠 przecie zar闚no jego ma鹵onka, jak i on sam spocz瘭i w skromnych grobach katakumbowych. Szkoda, 瞠 nie zalaz si p騧niej nikt, kto by przyozdobi w ten spos鏏 pozosta貫 bramy Starych Pow您ek.

  Sowa
1.11.2010

Przypisy

  1. Przewodnik po Warszawie i okolicy z planem miasta, cz窷 historyczn i opisow Starego Miasta oprac. W. Gomulicki ; cz窷 opisow i informacyjn oprac. J. Sobieszcza雟ki, Lw闚 [1911], s. 189.
  2. Biogram Mieczys豉wa Landsberga oprac. na podst.: Zbi鏎 Koroty雟kich sygn. 19750. Archiwum m.st. Warszawy (wycinek z: "Kurier Warszawski" 1916, nr 184 - nie znaleziono informacji w tym numerze).
  3. Na tablicy nagrobnej podano, 瞠 Landsberg zmar w wieku 49 lat, podczas gdy w kr鏒kim nekrologu w "Medycyny i Kroniki Lekarskiej" - 50 lat ("Medycyna i Kronika Lekarska" 1916, nr 29, .s 386). Wed逝g autora wspomnienia po鄉iertnego z "Kuriera Warszawskiego" Landsberg urodzi si w 1866 r. - Zbi鏎 Koroty雟kich sygn. 19750. Archiwum m.st. Warszawy (wycinek z: "Kurier Warszawski" 1916, nr 184 - nie znaleziono informacji w tym numerze).
  4. Bibliografia lekarska i katalog osobowy lekarzy prowadzone przez G堯wn Bibliotek Lekarsk notuj tylko dwa teksty autorstwa Mieczys豉wa Landsberga.
  5. [Nekrolog Honoraty ze Zwoli雟kich 1o voto Jeziorowskiej 1o voto Landsbergowej], "Kurier Warszawski" 1915, nr 27, s. 5.
  6. Ich po這瞠nie odnotowa豉 Krystyna Witkowska podczas swoich prac inwentaryzacyjnych. Obecna lokalizacja nagrobk闚 wynika zapewne z wojennymi zniszczeniami katakumb.
  7. "Dziennik Polski" 1915, nr 63, s. 2 ; "Kurier Warszawski" 1915, nr 172, s. 2.
  8. "Kurier Warszawski" 1915, nr 172, s. 2.
  9. Jak ka盥a interpretacja ikonograficzna na tej stronie, o ile nie zosta豉 podpisana inaczej, tak瞠 odczytanie symboliki Bramy 鈍. Honoraty jest Sowy tw鏎czo軼i w豉sn. Co znaczy mniej wi璚ej tyle, 瞠 niekoniecznie mo瞠 by zgodna z zamys貫m autora ;) W tym wypadku posi趾owa豉m si interpretacj "z epoki" tj. "Kurier Warszawski" 1915, nr 172, s. 2.


Do g鏎y